Veelgestelde vragen gemeentelijke monumenten

De gemeente hecht niet alleen waarde aan rijksmonumenten. Ook monumentale zaken van regionaal of lokaal belang kunnen behoud waard zijn. De gemeente Leeuwarden heeft er daarom jaren geleden voor gekozen om ook zelf erfgoed in kaart te brengen en te beschermen.

In 2018 besloot onze gemeenteraad om (onbeschermd) erfgoed te inventariseren op het grondgebied van de opgeheven gemeenten Boarnsterhim, Leeuwarderadeel en Littenseradiel. Een keuze daaruit wordt aangewezen als gemeentelijk monument. Soms wijst gemeente Leeuwarden ook monumenten aan die eerder aan de aandacht zijn ontsnapt. En tot slot verschuift, ook landelijk, de focus naar erfgoed uit de periode 1970-1990 en zelfs daarna.

Een rijksmonument wordt aangewezen door de Minister op voorstel van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. De meeste rijksmonumenten zijn aangewezen tussen 1960 en 2000 onder de Monumentenwet (1961). Maar ook nu gebeurt dat nog. Wat als erfgoed wordt beschouwd, verandert met de tijd. Daardoor komen soms nieuwe vormen van erfgoed onder de aandacht. Denk bijvoorbeeld aan militair erfgoed of erfgoed uit de Wederopbouwperiode. Wel is het Rijk terughoudend met het aanwijzen van nieuwe rijksmonumenten; het gaat om kleine aantallen.

Gemeentelijke monumenten zijn van lokaal en/of regionaal belang en worden aangewezen door burgemeester en wethouders. De bescherming van rijksmonumenten en gemeentelijke monumenten is in de basis gelijk. De status is wel bepalend voor het antwoord op de vraag welke vormen van financiële ondersteuning er zijn. Sommige subsidies of regelingen zijn specifiek voor rijksmonumenten of voor gemeentelijke monumenten.

We wijzen gemeentelijke monumenten aan om waardevolle sporen en verhalen uit onze geschiedenis te behouden. Om deze bijzondere objecten te beschermen, gelden er spelregels. Gewoon onderhoud is in principe vergunningvrij (zie ook verderop). Veranderingen die invloed hebben op de beschreven erfgoedwaarden, zijn vaak vergunningplichtig. Hier hoeven geen leges voor te worden betaald als dezelfde werkzaamheden voor een niet-monument vergunningvrij zouden zijn. Zo probeert de gemeente monumenteigenaren tegemoet te komen. Dat doet de gemeente ook met financiële ondersteuning en professionele advisering over bijvoorbeeld onderhoud, restauratietechniek en verduurzaming. Hieronder wordt dat verder toegelicht.

Uit het onderzoek ‘Monument en Rendement’ (Engelsing Makelaars, en andere ‘Monument en Rendament'(Arnhem)) is in 2004 gebleken dat de aanwijzing van een gemeentelijk monument geen directe invloed heeft op de waarde van een pand, in positieve noch in negatieve zin. Vrees voor waardevermindering berust zelden op feiten.

Het onderzoek noemt wel dat er waardevermindering kan optreden als partijen tijdens de verkoop onvoldoende geïnformeerd zijn over wat een monumentstatus daadwerkelijk betekent. Vaak denken mensen dat er niets aan een monument mag worden veranderd. Dit is onjuist. Ook zijn wijzigingen niet per definitie duur of duurder dan bij een pand zonder monumentstatus.

Een monumentstatus kan invloed hebben op de marktwaarde van een pand. Omdat de marktwaarde afhankelijk is van meer factoren, is er echter geen eenduidig antwoord te geven op de vraag of het gaat om waardevermindering of -vermeerdering. Dat is voor elk monument anders.

Ook uit jurisprudentie over dit onderwerp (Van de Kamer, N. “Jurisprudentie op het gebied van erfgoed en ruimte; Uitspraken van de Raad van State uit de periode 2003-2016’. 2017, Amersfoort, Publicatie van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.  uit de periode tussen 2003 en 2016, blijkt dat een aanwijzing van een monument niet zonder meer een waardedaling betekent. Bij de totstandkoming van de wettelijke kaders over de aanwijzing van monumenten is ervanuit gegaan dat de handelingen van de overheid ofwel geen schade opleveren, ofwel dat deze schade niet opweegt tegen het belang dat de wet behartigt. In dit geval het behoud van cultureel waardevol erfgoed. Tijdens de aanwijsprocedure kunnen eigenaren een zienswijze indienen. Zo worden ook de belangen van eigenaren meegewogen in de besluitvorming.

Nee, de bestaande situatie is het uitgangspunt voor de bescherming van het gemeentelijke monument en de  instandhouding of het onderhoud.

De gemeente kan u adviseren over duurzaam onderhoud. Voor regelmatige onderhoudsinspecties kunt u lid worden van de Monumentenwacht Fryslân.

Ja, u mag veranderingen aanbrengen aan een monument. U heeft daar meestal wel een omgevingsvergunning voor nodig. In de beschrijving van een gemeentelijk monument staan de waardevolle elementen omschreven waar rekening mee moet worden gehouden bij verbouwplannen. Vaak geldt de bescherming alleen voor het exterieur en de constructie van een monument; u bent in dat geval vrij om dingen in het interieur te veranderen, zolang het niet om constructieve wijzigingen gaat. Soms geldt de bescherming ook het interieur. Het is in alle gevallen raadzaam om vooraf de gemeente te raadplegen.

Uitbreidingsmogelijkheden worden geregeld in het omgevingsplan. Een monumentstatus verandert daar niets aan. Bij een verbouwingsplan zal worden gekeken naar de manier waarop er uitgebreid wordt. Houdt het plan voldoende rekening met de erfgoedwaarden? Een uitbreidingsplan is voor elk monument maatwerk.

Bescherming als gemeentelijk monument heeft geen invloed op het gebruik van een pand. Het gebruik of de functie wordt geregeld in het omgevingsplan. Gaat wijzigen van het gebruik van een monumentaal pand samen met een verbouwing, dan is daarvoor meestal wel een omgevingsvergunning nodig.

Nee, sommige werkzaamheden aan monumenten zijn vergunningvrij.

• Gewoon onderhoud is vergunningvrij. In de Erfgoedverordening gemeente Leeuwarden is een tabel (bijlage 4) opgenomen met wat onder gewoon onderhoud valt.
• Let op: blijven detaillering, profilering, vormgeving, materiaalsoort en kleur van het monument ongewijzigd, dan heeft u geen omgevingsvergunning nodig.
• Let op: bij gewoon onderhoud moeten aanpassingen wel voldoen aan de richtlijnen van de Stichting Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg (Uitvoeringsrichtlijnen).
• Een inpandige verandering van een onderdeel van een monument dat uit het oogpunt van monumentenzorg geen waarde heeft, is vergunningvrij.

Heeft u plannen en denkt u daarvoor een omgevingsvergunning nodig te hebben, dan is het raadzaam vooraf contact op te nemen met de gemeente. De omgevingsvergunning vraagt u aan via het omgevingsloket. (iepenet yn in nij ljepblêd)

De gemeente toetst plannen, met als doel de monumentale waarden te behouden. De gemeente vraagt hiervoor advies aan de onafhankelijke  monumentencommissie van Hûs en Hiem.

Meer informatie over een omgevingsvergunning vindt u op de pagina monumentenzorg.

Ja, dit kan, soms ook zonder omgevingsvergunning. Houd bij het verduurzamen van uw pand wel rekening met de  monumentale waarden van het pand. Het is raadzaam vooraf contact op te nemen met de gemeente. Zij kunnen u adviseren over verantwoorde duurzaamheidsmaatregelen en over subsidies en andere financiële regelingen.

Meer informatie vindt u op de pagina Monumentenzorg.

De gemeente Leeuwarden heeft voor gemeentelijke monumenten een financiële regeling, het Leeuwarder Restauratiefonds. Voor niet-woonhuismonumenten bestaat ook een subsidieregeling van de Provincie Fryslân.

Het Nationaal Restauratiefonds  biedt, in samenwerking met de Provincie, ook de mogelijkheid tot een Cultuurfondshypotheek. Hierin kunnen ook   duurzaamheidsmaatregelen worden meegefinancierd.

Meer informatie over deze regelingen vindt u op de pagina Subsidie monument.

Naast bovengenoemde financiële regelingen geeft de gemeente professioneel advies bij restauratie, onderhoud,  verbouwingen en andere wijzigingen aan een monument. Ook kan de gemeente ondersteuning bieden bij het aanvragen van een omgevingsvergunning.