Circulaire inspiratie in praktijk 2023

In een circulaire economie komen zo min mogelijk materialen bij de stappen Recycle en Recover terecht (zie circulaire verwerkingsladder). De stappen Refuse, Rethink en Reduce zijn het meest circulair, want daarbij is het  grondstofgebruik minimaal. Circulair inkopen is slim nadenken over welke grondstoffen je echt nodig hebt, hoe je de waarde van die grondstof behoudt en hoe je de grondstof na het einde van de levensduur van het product weer kunt gebruiken voor iets anders. Ook zijn Re-use, Repair en Refurbish goede stappen in de circulaire richting. Binnen de gemeente Leeuwarden voldoet circulair inkopen aan 3 punten:

1. Er zijn verbeteringen in het materiaal- en/of energiegebruik
   Denk bijvoorbeeld aan producten met een langere levensduur. Of omdat ze (deels) van gerecycled of biobased materiaal zijn gemaakt.
2. Er zijn afspraken gemaakt zodat producten en materialen hun waarde langer behouden. Denk hierbij aan preventief onderhoud zodat iets langer mee gaat. Of dat er al is nagedacht
   over (duurzaam) hergebruik van het product of materiaal, aan het einde van de levensduur.
3. Er zijn financiële voordelen die circulariteit stimuleren. Dit kan bijvoorbeeld door het inkopen van een dienst, in plaats van een product. Zo betaalt Schiphol voor licht, terwijl Philips eigenaar blijft van de lampen – ‘light as a service’.

Duurzaam vervangen van de brug

De huidige Oxena Brids is aan het einde van zijn levensduur en wordt op korte termijn vervangen door een nieuwe brug. Tijdens de voorbereiding van dit project onderzoeken we welke onderdelen van de oude brug we nog kunnen gebruiken voor de bouw van de nieuwe brug. Waar het mogelijk is gebruiken we bestaande onderdelen van de huidige brug.

Onderdelen controleren en hergebruiken

Een gespecialiseerd bedrijf beoordeelt de staat van de onderdelen en of deze nog lang meegaan. Bij onderdelen die we kunnen hergebruiken, controleren we of deze nog voldoen aan de hedendaagse constructie- en veiligheidseisen. Ook kijken we welke materialen, zoals leuningen, herbruikbaar zijn in het ontwerp van de nieuwe brug.

Vaste locatie

Het duurzaam omgaan met grond is belangrijk, omdat grondverzet een grote impact heeft op de gemeentelijke CO2-footprint. We maken al meer dan 10 jaar met succes gebruik van een eigen grondbank. De grondbank is een opslagplaats voor grond. Deze grond is ‘over’ van gebiedsontwikkelingen, zoals nieuwbouwwijken. Door de grondbank blijft overgebleven grond uit projecten in de eigen gemeente en wordt deze weer gebruikt voor nieuwe projecten. Dat maakt de grondbank duurzaam en financieel aantrekkelijk. De afgelopen 10 jaar is gebruik gemaakt van tijdelijke grondbank locaties. Vaak bij grote gebiedsontwikkelingen. Het elke keer opnieuw verplaatsen van de grondbank is alleen niet handig. Omdat we het functioneel gebruiken van grond goed willen borgen in onze organisatie, zetten we ons in voor een grondbank op een vaste locatie.

Nieuwe aanbestedingsprocedure voor bushokjes

In onze gemeente staan bushokjes (abri’s) met reclame in de vitrines. De bushokjes en reclamevitrines zijn geen eigendom van de gemeente, maar wij ‘huren’ deze service van de leverancier. We hebben via een aanbestedingsprocedure opnieuw een overeenkomst gesloten voor de bushokjes in onze gemeente.

Een groene, circulaire aanpak voor leveranciers

Voor de nieuwe huurperiode richten we ons op circulariteit en het behoud van de waarde van de materialen. Wij willen zoveel mogelijk materialen gaan hergebruiken. In de nieuwe overeenkomst is er ruimte voor leveranciers om eerder gebruikte abri’s (hergebruikte, bestaande of opgeknapte abri’s) opnieuw in te zetten. Daarnaast maken we afspraken over het hergebruik van de materialen na de huurperiode of aan het einde van de levensduur van de bushokjes. Ook krijgen alle bushokjes groene (sedum) daken. Dit is gelijk aan 900m2 extra groen. Een mooie en zichtbare manier van vergroenen in de publieke ruimte. Ook dagen we leveranciers uit zo weinig mogelijk energie te verbruiken. Denk dan bijvoorbeeld aan het toepassen van ledverlichting of op tijd de verlichting uitschakelen en het inzetten van elektrische voertuigen voor het onderhoud.

In het recreatiegebied Groene Ster staan een aantal gebouwen, zoals de kiosk en het toiletgebouw, die toe zijn aan een update. Dit gaan we circulair doen.

Natuurlijke, langdurig houdbare materialen

We proberen de bestaande gebouwen zo veel mogelijk te behouden en zo weinig mogelijk nieuwe materialen te gebruiken. Belangrijke punten zijn: de materialen moeten vandalen demotiveren om er schade aan toe te brengen en de materialen moeten bestand zijn tegen het weer. Een voorbeeld is het hergebruiken van RVS-toiletpotten en wasbakken uit de Blokhuispoort gevangenis. De gebouwen gaan langer mee en er is minder onderhoud nodig. Ook willen we dat de gebouwen zelf energie kunnen opwekken, bijvoorbeeld met zonnepanelen. Tot slot krijgen de gebouwen waarschijnlijk een groen dak en kiezen we zo veel mogelijk voor natuurlijke materialen, zoals hout. Zo passen de gebouwen mooi in de natuurlijke omgeving van de Groene Ster.

We hebben als gemeente zo’n 130 vastgoedobjecten in beheer. Er wordt hier regelmatig iets vervangen of onderhoud in gepleegd. Dit wordt door veel verschillende aannemers gedaan. Wanneer er onderhoud gepleegd wordt of er wordt iets vervangen, is dit vaak klein. Toch zorgen deze kleine onderhoudsbeurten of vervangingen bij elkaar voor aardig wat werk. We denken dat dit anders en duurzamer kan.

Circulair bouwen opnemen in contract

Eerst zoeken we uit hoeveel materiaal en welke materialen gebruikt worden bij het onderhoud. Daarna onderzoeken we welke circulaire alternatieven er zijn voor de materialen die we nu gebruiken. Dit nemen we mee in de uitvraag van onderhoudsopdrachten en contracten aan aannemers. En we vragen ze hoe ze hergebruik toepassen in de uitvoering.

Bij de productie van elektronische apparatuur worden zeldzame materialen, zoals goud, gebruikt. Door de grote vraag naar elektronische apparaten worden grondstoffen schaarser. En vaak worden de grondstoffen uit kwetsbare natuurgebieden gehaald. Daarnaast komt bij de productie van bijvoorbeeld 1 laptop ruim 300kg CO2 vrij. Dit staat gelijk aan ongeveer 1200 kilometer autorijden.

Verantwoorde wijze inkopen en hergebruiken

Daarom zijn we in 2021 gestart met het circulair inkopen van onze mobiele apparaten (zie boekje 1 met de eerste 10 circulaire projecten). Dit jaar richten we ons op het circulair inkopen van audiovisuele-en netwerkapparatuur, zoals de beamers, geluidsinstallaties en presentatieschermen.

We willen uiteindelijk alle elektronica op circulaire en verantwoorde wijze inkopen en hergebruik stimuleren waar dat kan. We onderzoeken wat de circulaire mogelijkheden zijn voor onze beeld- en geluidsinstallaties. De apparatuur wordt in ieder geval hergebruikt wanneer wij deze niet meer nodig hebben. Ook vinden we het belangrijk dat alle elektronische apparatuur energiezuinig is.

De eerste verdieping van ons gemeentekantoor (Carré 1) wordt verbouwd. Dit wordt zo circulair mogelijk gedaan. We hebben daarbij drie ambities:

1. Vrijgekomen materialen hergebruiken.
2. Nieuwe materialen uit duurzame oorsprong.
3. Circulaire keuzes laten zien om anderen te inspireren en inzicht te geven.

Er zijn genoeg kansen. Zo willen we de buizen en ophangsystemen van de luchtbehandeling hergebruiken. Ook bekijken we of we de bestaande gipsplaten van de binnenwanden opnieuw kunnen gebruiken. Bij de afronding van het ontwerp zal duidelijk zijn wat er circulair mogelijk is en welke materialen een nieuwe bestemming krijgen.

Evenementen hebben een groot impact op het milieu door o.a. een groot energie – en water verbruik, (materiaal-)transport, grote bezoekersstromen en productie van afval. Een deel van de evenementen in Leeuwarden hebben al duurzaamheidsmaatregelen getroffen. Zo zijn er al organisaties die stroom opwekken via biodiesel aggregaten en/of batterijen en werken met hard-cups/recyclebare bekers. Om ervoor te zorgen dat alle evenementen in Leeuwarden duurzamer worden georganiseerd, heeft de gemeente een stappenplan gemaakt in het afwegingskader voor evenementen wat er voor zorgt dat evenementen die bijdragen aan de doelen op het gebied van  duurzaamheid, voorrang krijgen op de evenementenkalender. Daarnaast wil de gemeente komend jaar een duurzaamheidbeleid gaan vormgeven.

De wens is om in dit beleid concrete maatregelen op te nemen. Bijvoorbeeld het aanwijzen van een vrijwilliger vanuit de organisatie die verantwoordelijk is voor duurzaamheid op het evenement, maar ook de Europese richtlijnen worden hierin meegenomen. Dit gaat bijvoorbeeld over het gebruik van herbruikbare of recyclebare drinkbekers en het verbod op plastics. Ook zullen we gaan kijken naar het zoveel mogelijk lokaal/duurzaam inkopen. Voordat dit beleid opgesteld wordt, gaan we in gesprek met organisaties om te kijken waar de uitdagingen op dit onderwerp liggen.

Hoe mooi zou het zijn als alle medewerkers bewuster om zouden gaan met het maken van prints. De repro krijgt dagelijks 2 á 3 printverzoeken met grote aantallen. In 2022 waren dat in totaal ruim 1.478.724 kleur printen en ruim 279.249 zwart-wit printen. Ook kost de huur van de twee repromachines 13.000 euro per jaar. Deel documenten digitaal met elkaar en bespaar daarmee een hoop grondstoffen en CO2- uitstoot.

Goede gewoontes stimuleren: digitale handtekening en papierloos vergaderen

Ga zonder papier vergaderen. Aantekeningen kunnen ook digitaal met elkaar gedeeld worden. Ook stimuleren we medewerkers om een eigen digitale handtekening aan te schaffen. Dat scheelt het onnodig uitprinten van een document. Het gebeurt nog te vaak dat men alleen een document uitprint om er een handtekening op te zetten. Is printen toch nodig? Doe dit dan dubbelzijdig en zwart-wit in plaats van kleur. Zo besparen we ook op inkt. Tot slot kun je ook je papiergebruik verminderen door twee of meer pagina’s op één bladzijde van het papier te printen.

Circulair bouwen stimuleren met tender

In Leeuwarden komt de nieuwe buurt genaamd Unia. De bouw wordt in verschillende blokken gedaan. Deze blokken worden verdeeld tussen verschillende ontwikkelaars. We kiezen de ontwikkelaar door middel van een tender. De tender is een schema met punten waar een score op wordt behaald. Denk aan onderwerpen als het gebruik van biobased materialen, klimaatadaptieve maatregelen voor een groene omgeving en een goede waterberging en  of watering, circulariteit en biodiversiteit door te bouwen met aandacht voor de natuur. De ontwikkelaar die een blok of locatie binnen het project krijgt, moet deze punten zo veel mogelijk meenemen in de bouw.

We zetten aan het begin geen norm. De ontwikkelaars worden aan het einde wel beoordeeld. De partijen met de hoogste scores maken kans op het ontwikkelen van de verschillende projecten en blokken. Dit wordt door een loting verdeeld.

Meer informatie over de duurzame gebiedsontwikkeling van Unia vind je op dezuidlanden (opent in nieuw tabblad).

De SDG’s (Sustainable Development Goals of Duurzame Ontwikkelingsdoelen) zijn 17 doelen om van de wereld een betere plek te maken in 2030. De SDG’s zijn afgesproken door de landen die zijn aangesloten bij de Verenigde Naties (VN), waaronder Nederland. Ook gemeente Leeuwarden doet dus mee aan de SDG’s.

Als SDG-gemeente willen we graag weten hoe we het doen. Om een goede vergelijking te kunnen maken spiegelen we ons aan andere Nederlandse gemeenten. Hiervoor gebruiken we de monitor van de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG). Via waarstaatjegemeente (opent in nieuw tabblad) kunnen we zien hoe we ervoor staan. De SDG-monitor is 1 van de manieren waarop we onze voortgang gaan monitoren. Maar zeker niet de enige manier. We hebben ook eigen doelstellingen, die we zelf monitoren. Ook gaan we via bijvoorbeeld grondstofstromen-monitors bekijken of we op koers zitten of dat we moeten bijsturen.

Met de 10 projecten uit dit boekje dragen we bij aan de volgende SDG’s:

SDG 8 – Eerlijk werk en economische groei
SDG 9 – Industrie, Innovatie en Infrastructuur
SDG 11 – Duurzame Steden en Gemeenschappen
SDG 12 – Verantwoorde Consumptie en Productie

Stuurgroep Circulair

Annigje Roest: Projectleider Circulaire economie – Innovatie/bedrijvigheid/externe contacten
Henk de Vries: Circulair Inkopen – Inkoop
Arjen Kammeraat: Grondstofketens en GWW – ROI / Wijkzaken
Thor Ruiter: Grondstoffenbeleid – Bouwen, Wonen en Milieu
Gerike Ritsema: Biobased bouwen
Renske Wietsma en Tom Feddema: Communicatie

01/2023